مکتب فقهی امام صادق(علیه السلام) تمدن ساز است.

مکتب فقهی امام صادق(علیه السلام) تمدن ساز است.

1398/08/20 08:48:30

بازدیدها : 152

متفرقه

مکتب فقهی امام صادق(علیه السلام) تمدن ساز است.

بر اساس آن چیزی که در تاریخ اسلام آمده ما تا زمان امام صادق علیه السلام،  اطلاعات کامل فقهی را در اختیار نداشتیم به همین خاطر سبب شده بود که شیعیان به خاطر عدم آشنایی با مسایل فقهی به مکاتب فقهی دیگر مراجعه کنند و لذا عدم دسترسی به علوم اهل بیت علیهم السلام تا زمان امام صادق یکی از نقاط ضعف تشیع بود اما از زمان امام باقر و امام صادق علیهما السلام ورق برمی گردد و به ویژه در زمان امام صادق علیه السلام تحولی جدی و اساسی از این جهت ایجاد می شود و حجم زیادی از معارف فقهی از سوی این دو امام عزیز مطرح می شود.

از این زاویه تردیدی نیست که امام صادق علیه السلام نقش ویژه و بی بدیلی در تاریخ اسلام از جهت گسترش معارف اسلامی و فقهی داشتند و شاگردان بسیاری در دوران امام صادق علیه السلام تربیت شدند که تک تک آن ها نقش مهمی در جهت بسط معارف و علوم در دوره های بعد ایفا کردند. در این دوره داشمندان متعددی - مطابق با برخی اسناد،  هزاران دانشمند و شخصیت های فراوان – در درس حضرت شرکت می کردند و از مخزن معارف وعلوم بهره می بردند. در میان این چهره ها البته کسانی مثل جابر ابن حیان را هم داریم که گام های بلندی در بسط دانش بشری برداشتند و همین امروز هم  می بینیم که در برخی رشته های علمی و دانش جدید مثل شیمی و فیزیک ما مرهون یافته ها و تحقیقات چهره هایی مثل جابر ابن حیان هستیم. البته همچنان که اشاره شد شاگردان امام صادق متعدد بودند و نام بردن آن ها در این مجال کوتاه امکان پذیر نیست. در این میان می توان به نام های درخشانی چون محمد ابن مسلم، زراره ابن اعین، ابان و دیگران اشاره کرد.

نکته دیگر اینکه جایگاه امام صادق علیه السلام به گونه ای است که حتی فقهای اهل تسنن هم از محضر امام صادق و امام باقر علیه السلام بسیار بهره می برند و جالب است که رییس مذهب شافعی و حنبلی یعنی احمد ابن حنبل و دیگران که در دوره های بعد از امام صادق علیه السلام بودند اما به واسطه از معارف و علوم حضرت بهره بردند. به همین خاطر به یک معنا سران مذاهب فقهی اهل تسنن، باواسطه و بلاواسطه مرهون مکتب فقهی و علوم امام صادق علیه السلام هستند. در واقع این فقط شیعیان نبودند که از خرمن معارف حضرت امام صادق علیه السلام بهره بردند. سران مذاهب اهل سنت هم مستقیم و غیر مستقیم مرهون و مدیون امام صادق علیه السلام هستند و به همین خاطر مکتب فقهی امام صادق از جمله مکاتبی است که فتح باب اجتهاد بوده است.

کار بسیار درخشان و مهم امام صادق علیه السلام در این دوره این است که شاگردان خود را برای اجتهاد تربیت می کنند.

فقه امام صادق(ع) عمدتا بر محور و پایه قاعده استوار بوده و همه چیز به صورت قاعده مند و فرمولیزه در این مدرسه فقهی ارایه می شد ولی از این نظر به فقه امام صادق علیه السلام کمتر نگاه شده است.

مدرسه فقهی امام صادق علیه السلام مشحون از قاعده های فقهی است و در این فقه می توان فهرست عظیمی از قواعدی که رابطه های خاص و عام میان آنها برقرار است را مشاهده کرد.

اعتدال و سهل گیری؛ دو عنصر کلیدی فقه امام صادق علیه السلام

دو عنصر اعتدال و سهل گیری (دوری از حرج و تنگ نظری و ابتناء بر شریعت سهله) در زندگی از شاخصه های این فقه است که هر دو منطبق بر منطق قرآنی است؛ ایجاد مدنیت و تمدن با یک علم نابارور و تک بعدی امکان پذیر نیست.

فقه امام صادق علیه السلام را فقهی تمدن ساز دانسته و این علم رابطه تنگاتنگی با تمدن دارد، پی افکندن و ایجاد مدنیت، بالندگی، پویایی و حرکت به سمت تمدن با یک علم نابارور، کوچک و تک بعدی امکان پذیرنیست بلکه مدنیت و رفتارهای مدنیت اسلامی، فراورده ها و فرآینده های مبتنی بر علم است؛ به گونه ای که هر چه جامعه علمی تر، رفتار او دقیق تر، کامل تر و منسجم تر خواهد بود.

خدمت فقه امام صادق(ع) به جامعه

مدنیتی بدون علم، نمی تواند راه خود را طی کند، علم اسلامی و علوم اهل بیت علیه السلام علومی هستند که مدنیت چند بعدی و چند جانبه ای را می توانند تشکیل دهند و مدرسه علمی امام صادق علیه السلام درجهت تمدن اسلامی بود یعنی این علمی بریده از جامعه نبود، بلکه برای خدمت به جامعه به کار گرفته می شد.

مدرسه فقهی امام صادق علیه السلام  یک مدرسه فراگیر بود، امام صادق علیه السلام صرفا به فقه اسلامی نمی پرداخت و به همان اندازه که به فقه پرداخته به کلام نیز می پرداخته است؛ درست است که ما عمدتا روایات فقهی را برجسته و بزرگ می بینیم، ولی روایات کلامی، اخلاقی وفرهنگی امام صادق علیه السلام نیز بسیار گسترده ارایه می شده تا زیرساخت ها و زیربنای امت اسلامی را مستحکم کند.

امام صادق علیه السلام علوم تجربی وفنون مختلف را ارایه می دادند؛ امام در زمینه شیمی شاگرد برجسته ای به نام جابر بن حیان داشته است که به حضرت مراجعه و دیدگاه هایی را دریافت ونظریات خویش را با این مراجعه تصحیح می کرده است.

توجه امام صادق(ع) به جامعه تمدن محور

امام صادق علیه السلام به یک جامعه تمدن محور مبتنی بر همه علوم مورد نیاز جامعه توجه داشته و فقه ایشان ابعاد تمدنی داشته است، به عنوان مثال خروجی های این فقه هرگز جامعه را دچار دو دستگی نکرده است، بلکه همه سفارش ایشان به ارتباط بود؛ چرا که جامعه دو دسته، نمی تواند تمدن ایجاد کند وهمه سفارش به برقررای ارتباط بود.

جامعه زمان امام صادق علیه السلام یک جامعه شیعی و سنی بود و اهل سنت شمار گسترده تر جامعه را تشکیل می دادند، توصیه های امام دائما متضمن بودن با جامعه و تزریق کننده یک نگاه اجتماعی به شیعه بود که مبادا دروضعیت تعارض و تضاد قرار گیرند و وحدت جامعه به هم زده شود و ضرر آن به اسلام وارد گردد.

امام صادق علیه السلام دنبال طرح مباحثی  نبودند که در جامعه قابل اعمال و پیگیری نباشد و یا آموزه ها و نکاتی صرفا عرشی و به برای بکار رفتن در زمین و فاقد کاربرد برای زندگی انسان باشد؛ بلکه فقه امام صادق علیه السلام امروز تولید می شد و فردا در بازار اعمال می گشت، حقیقتا یک فقه تمدن ساز دارای کاربردی بود و قطعا این فقه امروز قابل بازشناسی می باشد.

فقه امام صادق علیه السلام فقهی روان است و با مشکلات و چالش ها از نظر روشی مواجه نیست، دلیل روان بودن آن است که شاگردان این مدرسه در زمانی که می خواستند این روش را اعمال کنند بدون هرگونه زحمتی با سرعت و سهولت مسائل نوپیدا و جدید در آن زمان را پاسخ می دادند و نیاز به رفتن در یک راه پرسنگلاخ از حیث روشی را نداشتند.

انسجام فقه امام صادق علیه السلام

منسجم بودن فقه آن حضرت به این معنا بود که بدنه واجزای این فقه در ارتباط با هم بودند به گونه ای نبود که فقه مجموعه ای از اجزای جدا از هم افتاده و پاره های بی ارتباط به هم باشد بلکه با هم ارتباط داشتند.

فقه امام صادق علیه السلام برای جامعه، درون جامعه و متوجه جامعه و به منظور رفع مشکلات جامعه بود و از این نظر باید فقه امام صادق علیه السلام را بازنگری و بازتعریف کنیم.

امام صادق علیه السلام علم خود را در یک فضای محدود، در حجره های منزوی و مدرسه منعزل از جامعه ارایه نمی کرد بلکه صحنه وساحت هایی که این علم در آنجا عرضه و مطرح می شد به اندازه کل جامعه گسترده بود؛ به گونه ای که هر مکان که می طلبید آنجا علم خود را عرضه و مطرح کند استفاده می شد و چنین نبود که منزوی و مهجور باشد.

از طرف دیگر مخاطب این علم هم شیعه و سنی با هم بودند و تنها بخش خاصی از مخاطب با این علم مواجه نبودند این که چهار هزار شاگرد سر این کلاس حاضر شده بسیار مهم است.

بخش عظیمی از شاگردان امام صادق علیه السلام از اهل سنت بوده و این نشان می دهد که ظرف عرضه علم جامعه بوده و نه یک فضای محدود. اصولا علم با جامعه در ارتباط است و علم بریده از جامعه نمی تواند در خدمت جامعه باشد.

امت محور بودن فقه امام صادق علیه السلام

مضمون علم مدرسه امام صادق علیه السلام به گونه ای ارایه می شد که فضای جامعه و امت اسلامی را یکپارچه ببیند و با همه در ارتباط باشد و یک جامعه بر این اساس، جامعه ای که امت اسلامی است تعریف شود.

تمرکز بر وحدت و انسجام سه مقوله علم، خروجی های علم و تطبیق علم بر جامعه از دیگر ویژگی های مکتب امام صادق علیه السلام می باشد.

منبع:

بیانان رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی: ایشان با اشاره به ویژگی های مدرسه فقهی امام صادق(ع) گفت: فقه امام صادق(ع)، فقهی روشمند، روان، منسجم، امت محور، جامعه محور و تمدن ساز است.

سایت حوزه نیوز.

سایت خبرگذاری شبستان.